Strategija regionalnog razvoja Srbije ( V deo )

  Imajući u vidu ukupna sitemska rešenja u kojima se primenjivala regionalizacija od sredine 70-tih godina kroz MRZ (međuopštinske regionalne zajednice) i posebno mehanizme «ekonomije bez prinude», gotovo je nepodeljena ocena prema kojoj ona nije dala očekivane rezultate niti u ukupnom društvenom razvoju tako koncipiranih «regiona», a ni u oblasti razvojne privrede. Pre svega, ispoljene su tendencije multiplikovanja istih ili sličnih kapaciteta u privredi. Uočljiva je tendencija njihovog zaokruživanja, nastojanje da se formira što celovitija, zaokružena privreda, a ne kretanje u prvcu međurugionalne specijalizacije i podele rada na osnovu raspoloživih, prirodnih ili prethodnim razvojem stvorenih komparativnih prednosti.

  Ukoliko je i postojalo međusobno informisanje regiona o planovima razvoja privrede, ono je vrlo često zloupotrebljavano u smislu preuzimanja dobrih ideja ili programa, što nikako ne podstiče međusobnu komplementarnost privrednih kapaciteta, već njihovo multiplikovanje i, u svakom slučaju, ekonomski neracionalno plasiranje ograničenih sredstava za investicije i mnogo manji efekat od očekivanog (slične tendencije, doduše u manjem obimu, mogu se primetiti i danas...verovatno zarad popularnosti političke opcije).

  Regionalne disproporcije u Republici Srbiji najviše su u Evropi, i iz godine u godinu se povećavaju (odnos najrazvijenije i najnerazvijenije opštine se uvećao sa 1:19 u 2000. godini na 1:26 u 2004. godini).

  I pored evidentnog ekonomskog rasta u periodu 2000-2005. godine, svaki deseti stanovnik Srbije je siromašan, što se može objasniti efektom tranzicionih promena u funkcionisanju ekonomskog sistema, ali se uzrok delom može naći i u nedostatku operativnih znanja koja je trebalo da prevedu postavljene ciljeve programskih dokumenata u konkretne mere i aktivnosti. Generalno, može se reći da je nezaposlenost osnovni generator siromaštva.
  Ogromne regionalne disproporcije između pojedinih regiona, između regionalnih centara i okruženja, sela i grada, dodatno je produbio kolaps pojedinih privrednih sistema na tradicionalno nerazvijenom Jugu Srbije i području Starog Rasa, što je iniciralo pojavu novih područja nerazvijenosti (Istočna Srbija, delovi centralne Srbije, regionalni centri rudarstva i tradicionalne industrije).

  U protekle tri decenije Republika Srbija je primenjivala teorijsku koncepciju regionalnog razvoja karakterističnu za sve socijalističke zemlje. Naime, regionalni razvoj je podeljen na ekonomski rast, koji se koncepcijski zasnivao na razmeštaju proizvodnih snaga, i na socijalni razvoj, koji obuhvata alokaciju socijalnih službi i drugih neprivrednih aktivnosti. Između ova dva aspekta regionalnog razvoja nije postojala dublja međusobna funkcionalna povezanost. Pokazalo se da tradicionalni koncept razmeštaja proizvodnih snaga ne može poslužiti kao dovoljno razvijena i pouzdana osnova za koordinaciju između sektora i regiona.

  Stepen naraslih regionalnih asimetričnosti između juga i severa, najbolje ilustruju sledeće aktuelne performanse područja (opština):
  Grad Beograd, sa 21% ukupnog stanovništva (4% prostora Republike Srbije), zapošljava 29,6% stanovništva, u stvaranju ND prerađivačke industrije učestvuje sa 25,6% i u njemu radi više od polovine visokostručnog kadra Republike Srbije.
  Najnerazvijenije područje Republike Srbije obuhvata opštine na području Topličkog, Jablaničkog i Pčinjskog okruga, kao i opštine Starog Rasa, što čini ukupno 23 opštine, odnosno 11% ukupne teritorije, na kojem živi 10,8% stanovništva, u stvaranju ND prerađivačke industrije učestvuje sa svega 5,2% i zapošljava 7,9% ukupno zaposlenih u Republici Srbiji (2004. godina). Generalno, identifikovani problemi nedovoljno razvijenih područja Srbije leže, pre svega, u nedostatku kvalifikovane radne snage, u nerazvijenim infrastrukturnim kapacitetima, u iznad prosečnom nedostatku preduzetničke inicijative i specifičnog znanja.

  Može se zaključiti da Republiku Srbiju danas karakteriše bipolarna privredna struktura regiona, tj. urbano-industrijski tip i agrarno-ruralni tip regiona. Problemi neuravnotežene prostorne distribucije privredne i socijalne infrastrukture i strukturnih neizbalansiranosti između pojedinih regiona i regionalnih centara, prikazani su kao manje pristupačna područja i naselja, sa dnevnim migracijama, i sa tim u vezi, individualnim i socijalnim troškovima, neefikasnom, skupom i nedovoljno opremljenom infrastrukturom što se ispoljava na degradiranje područja. Demografski pritisci na šira gradska, prigradska područja, doprinela su širenju spektra aktivnosti koje su smeštene između gradova i njihovog šireg okruženja. Naime, fizička transformacija naselja, koja ima za posledicu urbanu neizbalansiranost, rezultat je socijalnog restrukturiranja stanovništva. S druge strane, tradicionalna ruralna područja, sa još uvek dominantnom poljoprivrednom proizvodnjom, jedva da doprinose podizanju životnog standarda. Takođe, razvojni gepovi su naročito tipični za pogranične opštine. Ova područja imaju značajan nedostatak radnih mesta i nizak obrazovni nivo aktivnog stanovništva, što je osnovno komparativni nedostatak unutarregionalnog konkurentskog potencijala.

  U toku tranzicije razlike u regionalnoj debalansiranosti Republike Srbije su porasle. Najveće razlike odnose se na demografske karakteristike, uslove socijalne i ekonomske infrastrukture, probleme zaštite životne sredine i unutrašnje homogenosti.

                  (u sledećem broju «Strategija regionalnog razvoja Srbije od 2007. do 2012. godine»)