Strategija regionalnog razvoja Srbije ( IV deo )

  Aktuelnost regionalnog razvoja u SRJ proizilazila je iz više razloga. Prvi je strukturni problem, preispitivanje adekvatnosti sektorske i regionalne strukture i prilagođavanje novim uslovima; drugi je da su Srbija (većim delom) i Crna Gora u prethodnoj Jugoslaviji imale status nerazvijenih regiona; treći, nakon raspada prethodne Jugoslavije, SRJ je morala redefinisati strategiju daljeg razvoja i prilagoditi strukturne probleme novonastalim uslovima; četvrti, ekonomska kriza koja je trajala više od decenije i u prethodnoj Jugoslaviji, nije pogodovala kvalitativnim promenama takvog ranga kao što su promene u privrednoj strukturi, pa i u regionalnoj strukturi. Dolazi do drastičnog pada društvenog proizvoda i uvođenja ekonomskih sankcija. Zbog pada društvenog proizvoda i raspodela je morala biti krajnje restriktivna, pa je za bruto investicije u osnovna sredstva u 1992. i 1993. godini izdvajano oko 1,6% društvenog proizvoda. U takvim uslovima teško je bilo i pomišljati na regionalni razvoj.

  Pored industrije, kao vodeće delatnosti, SRJ je naročito pogodilo ukidanje tranzitnog saobraćaja, a od uvođenja blokade 1992. godine potpuno je prestao pomorski saobraćaj i međunarodni rečni saobraćaj. Započeta izgradnja saobraćajnica i modernizacija postojećih morala je biti skoro sasvim prekinuta, što će imati višestrukih posledica na dalji razvoj.

  Što se tiče regionalnih karakteristika, po mnogim pokazateljima razlike između razvijenih i nerazvijenih regiona su se produbljivale. Tako npr. u 1991. godini, odnos per capita dohotka između Vojvodine i Kosova iznosio je 1,4 : 0,25. Te razlike ne bi bile tako drastične da na Kosovu nije došlo do demografskog buma, a u Vojvodini do stagnacije i opadanja stanovništva, što je pored razlika u stopi rasta DP dovelo do ovakve diferencijalnosti (jedan broj autora smatra da bi ove razlike bile dosta manje kada bi se DP realno prikazivao; naime, smatra se da u pojedinim područjima, kao na Kosovu, veliki deo dohotka se ne registruje jer potiče iz sive ekonomije).

     Indeks nivoa društvenog proizvoda po stanovniku
                   1952.         1965.         1974.         1980.         1990.         1991.
Srbija         100              101            102            101             101           101
Centralna  110              107            108            110             116           113
Vojvodina     97             123             129            127             135           140
Kosovo         52               40                36              32               24              25
Crna Gora    94               84                77              89               79              83

              Stanovništvo SRJ u 000
                          1948.         1965.        1985.        1991.        Indeks 1948=100
SRJ                 6.965         8.469        10.209       10.406                        149,4
Crna Gora         371             510             613            616                         166,0
Srbija              6.528          7.959          9.596        9.792                         150,0
Centralna       4.154          4.977          5.787        5.811                         130,8
Vojvodina       1.640          1.900          2.049        2.013                          122,7
Kosovo              733           1.082         1.760         1.968                          268,4

  Ovi podaci pokazuju da je rast stanovništva bio obrnuto proporcionalan rastu per capita DP. Najmanje razvijena područja su imala demografski bum, koji se meri najvećim stopama rasta stanovništva u Evropi.
Struktura DP u 1991. godini pruža mogućnost za različite zaključke. Prvo, izvori DP prema sektorima svojine su bili različiti u pojedinim regionima. DP iz državne svojine bio je najveći u Crnoj Gori (83,4%), a najmanji u Vojvodini (svega 45%). Najmanje učešće privatne svojine bilo je u CG (2,9%), a najveće na Kosovu i Metohiji (40,1%).
  Učešće industrije u svim regionima bilo je 1/3 ili iznad toga u stvaranju DP-a; poljoprivredno stanovništvo činilo je manje od 1/5 ukupnog stanovništva.
  Migratorna kretanja ka velikim gradovima bila su intenzivna. Umesto njihovog zaustavljanja, privredna struktura je prilagođavana tom procesu, pa se privreda razvijala po principu «svi sve». Razlike u razvijenosti opština bile su veće nego kada regione posmatramo kao celine.
  Pored povećanja razlika između opština, razlike u razvijenosti su se širile između regionalnih centara i okruženja, sela i grada, između pograničnih opština (naročito u Srbiji) i opština u unutrašnjosti.

  Institucionalna regulativa nije smela biti prepreka za preduzimanje mera na planu regionalnog razvoja. Pogotovu što je ovo pitanje imalo svoju uporišnu tačku u Ustavu SRJ (čl. 77) gde je utvrđena obaveza «...regionalnog razvoja u smanjivanju razlika u stepenu razvijenosti pojedinih područja...»

  Na osnovu svega rečenog moglo bi se zaključiti sledeće:
        - Regionalni razvoj je ekonomski fenomen strukturnog karaktera. Definisanje ciljeva i rešavanje problema regionalnog razvoja moguće je samo u okvirima dugog roka.
        - Materijalni uslovi u poslednjoj deceniji SFRJ, rat i ekonomska blokada SRJ, dodatno su otežali rešavanje problema regionalnog razvoja.
        - Podela zemlje na regione, koji će činiti odgovarajuće celine sa svojim karakteristikama, vrlo je složen zadatak.

  Sa sigurnošću se može konstatovati da ne može opstati podela koja je važila ranije i po kojoj se teritorija SRJ deli na 4 regionalne celine: dve nerazvijene (CG i Pokrajina Kosovo i Metohija) i dve razvijene ( Centralna Srbija i Vojvodina).
  Unutar ovih regiona postoje velike razlike u razvijenosti; postoje subregioni, posebno u centralnoj Srbiji, koji su manje razvijeni od nekih u CG i na Kosovu i Metohiji; ne postoje razlozi potenciranja administrativno-političke podele Srbije na tri dela, jer je to u prošlosti nanelo velike štete razvoju Srbije u celini.